H αναμνηστική πλάκα για το Μπεντρεντίν, ο τύμβος του Μεγαλέξανδρου (;) και τα οστά του Πλήθωνα

H αναμνηστική πλάκα για το Μπεντρεντίν, ο τύμβος του Μεγαλέξανδρου (;) και τα οστά του Πλήθωνα
Κωνσταντίνος Κούσιος
Κωνσταντίνος Κούσιος

[Του Κωνσταντίνου Κούσιου] 

 

Τι με παρακίνησε να γράψω το κείμενο που ακολουθεί; Ένα πρώτο κίνητρο υπήρξε η καταιγίδα που ξέσπασε γύρω από την αναμνηστική πλάκα για τον Μπεντρεντίν. Ποιος ήταν αυτός ο Μπεντρεντίν επί τέλους για τον οποίο δημιουργήθηκε τόσος θόρυβος; Το δεύτερο κίνητρο ήταν η χροιά των επιχειρημάτων, τόσο χαμηλού επιπέδου που η απορία για την ταυτότητα του άντρα έγινε ανάγκη για πληροφόρηση ίσως και γνώση. Ετσι ξεκίνησε η αναζήτηση. Θα περιοριστώ στα βασικά γιατί η βιβλιογραφία για το Μπεντρεντίν αυξάνεται διαρκώς.

 

Ο Μπεντρεντίν κατατάσσεται στους κορυφαίους στοχαστές και διανοούμενους της εποχής του, αν όχι και ο πρώτος τη τάξη. Η μητέρα του ήταν Θρακιώτισσα και ίσως ελληνικής καταγωγής, σίγουρα όμως χριστιανή που εξισλαμίστηκε με το γάμο της. Μέσω της εξισλαμισμένης μητέρας του ο Μπεντρεντίν πήρε τις βάσεις του χριστιανικού δόγματος.Η ζωή του γενικά μαρτυρά τη στενή σχέση του άντρα στο χριστιανισμό. Ας μη ξεχνούμε ότι η δεύτερη γυναίκα του ήταν χριστιανή όπως και η γυναίκα του γιού του. Ο Μπεντρεντίν ήταν πολυτάξιδεμένος.

Μπεντρεντιν-πινακαςΑπό τη γενέτειρά του Σιμάβνε στην Αδριανούπολη όπου μετακόμισε η οικογένειά του. Ακολουθεί τον Μαχμουτ Εφάντη στη Προύσα για να συνεχίσει τη παρακολούθηση της διδασκαλίας του στα μαθηματικά και στην αστρονομία. Από κει στο Ικόνιο για περαιτέρω σπουδές σε μαθηματικά και λογική. Επόμενος προορισμός είναι η Δαμασκός στην οποία του απαγορεύεται η είσοδος λόγω μιας επιδημίας. Πηγαίνει στην Ιερουσαλήμ. Εδώ σπουδάζει δίκαιο.

Φεύγει από την Ιερουσαλήμ και πηγαίνει στο Κάιρο που θεωρείτο το κατ’ εξοχήν κέντρο ισλαμικών σπουδώναλλά και επιστημών. Σύντομα ο Μπεντρεντίν διαπρέπει, τ’ όνομά του γίνεται γνωστό και ο Αιγύπτιος Μαμελούκος Σουλτάνος Μπαρκουκ τον προσλαμβάνει ως παιδαγωγό του πρίγκιπα Φαραντς.

Στο Κάιρο γνωρίζεται με το σεΐχη Χουσαΐν-ιΑχλατιτον ηγούμενο μιας Μονής Σούφι και στρέφεται στο Σουφισμό. Μετά το θάνατο του Αχλατι τον διαδέχεται ως ηγούμενος της Μονής. Μετά από έξι μήνες, άγνωστο γιατί, εγκαταλείπει τη Μονή και παίρνει το δρόμο της επιστροφής για την Αδριανούπολη. Κατά τη παραμονή του στην Μέση Ανατολή έφερε το τίτλο Μπεντρεντίν-ι Ρούμι, Μπεντρεντίν από τη χώρα των Ρωμιών. Κατά την επιστροφή του περνά από το Αϊδίνι και τη Τιρε, επισκέφτεται τη Χίο και κατόπιν το Καραμάν όπου έρχεται σ’ επαφή με τον ηγεμόνα του, τον αιώνιο αντίπαλο των Οθωμανών. Στη πόλη Κιουτάχεια έρχεται σε επαφή με το Τορλακ Χου Κεμαλ που θα συμμετέχει αργότερα στην εξέγερση. Aυτός τον συνοδεύει μέσω Προύσας και Καλλίπολης στην Αδριανούπολη.

Είναι αξιοπρόσεκτο ότι οι ταξιδιωτικοί προορισμοί του Μπεντρεντίν εκτός από τόποι των σπουδών του συμπίπτουν σε μεγάλο βαθμό με τα μελλοντικά κέντρα των γεγονότων που έλαβαν χώρα κατά της Οθωμανικής αυτοκρατορίας. Δε θα αναφερθώ σ’ αυτά, όμως είναι σαφές ότι ο Μπεντρεντίν εδώ έπαιξε κομβικό ρόλο. Αυτός είναι κι ένας από τους πιθανούς λόγους για την εκτέλεσή του που αναφέρονται από ιστορικούς. Μια από τις κύριες απαιτήσεις του κινήματος ήταν και η κοινοκτημοσύνη ως μέσο καταπολέμισης της αυξανόμενης φτώχειας. Κάτι παρόμοιο δε ζητούσε και ο Γεώργιος Γεμιστός Πλήθων, ο τελευταίος πλατωνικός φιλοσοφος στη δύση του Βυζαντίου;

 

Γεώργιος Γεμιστός Πλήθων
Γεώργιος Γεμιστός Πλήθων

Ο Μπεντρεντίν ως γνωστό δικάζεται στις Σέρρες μετά την αποτυχία του μεγαλύτερου κινήματος στα 600 χρόνια της οθωμανικής αυτοκρατορίας και καταδικάζεται σε θάνατο.Η απόφαση του δικαστηρίου θεωρείται από ορισμένους ιστορικούς λόγω της ετυμηγορίας (Το αίμα του είναι νόμιμο, η περιουσία του είναι ακάθαρτη, που ερμηνεύεται: Μπορεί να του αφαιρεθεί η ζωή αλλά δεν επιτρέπεται ν’ αγγίξει κανείς τη περιουσία του) ως αναγκαία συνθήκη για τη καταδίκη του Μπεντρεντίν ως συγγραφέα του μυστικιστικού-φιλοσοφικού έργου Βαριντατ (που μεταφράζεται: Η ιδέα που γεννιέται μέσα μας ή και Αποκάλυψη). 

 

Διαβάζοντας για το Βαριντάτ μπορεί κανεις να συμφωνήσει μ’ αυτή την ερμηνεία. Πρόκειται για ανατρεπτικό έργο όπου η αρχή της ανεκτικότητας γίνεται η βάση για την ισοτιμία όλων των θρησκειών, που είναι αργότερα και αρχή των Ευρωπαίων διαφωτιστών.

Καμιά θρησκεία δε μπορεί να κατέχει την απόλυτη αλήθεια. Η θέση ότι δεν υπάρχει Ανάσταση των σωμάτων αλλά μόνο των ψυχών ή κι εκείνη για την αιωνιότητα του κόσμου θα αρκούσαν για να χαρακτηριστεί κάποιος αιρετικός και να καταδικαστεί σε θάνατο.

Εάν αυτές οι απόψεις συνδιαστούν με την αμφισβήτηση της ιδιοκτησίας σε κοινωνικό επίπεδο (με την αιτιολόγηση ότι αν η φύση ανήκει σε όλους, τότε κανείς δεν έχει το δικαίωμα να αποκλείσει τους άλλους από τη χρήση ενός μέρους της, διότι κάθε άνθρωπος προέρχεται από τη φύση, δηλαδή την ουσία, και επιστρέφει πάλι σ’ αυτή. Η ουσία όμως είναι αδιαίρετη) τότε καταλαβαίνει κανείς τι μπορεί να σημαίνει αυτός ο συνδιασμός.

 

Ανωρωτιέται κανείς ποια θα ήταν η στάση της χριστιανικής Ορθοδοξίας εκείνη την εποχή αν υπήρχε ένας θεολόγος-φιλόσοφος σαν το Μπεντρεντίν στην επικράτειά της.

Μα υπήρχε, επρόκειτο για το Γεώργιο Γεμιστό Πλήθωνα, σύγχρονο του Μπεντρεντίν, ο οποίος αναγκάστηκε να εγκαταλείψει τη Κωνσταντινούπολη και να μετακομίσει στο Δεσποτάτο του Μηστρά με την άδεια του Κωνσταντίνου Παλαιολόγου.

ο Γενάδιος Σχολάριος, Πατριάρχης ελαίω Μωάμεθ του Πορθητή
ο Γενάδιος Σχολάριος, Πατριάρχης ελαίω Μωάμεθ του Πορθητή

Ο αντίπαλός του ήταν ο Γενάδιος Σχολάριος, ο μετέπειτα Πατριάρχης ελαίω Μωάμεθ του Πορθητή. Βέβαια ο Γενάδιος δεν είχε την εξουσία να δικάσει τον Πλήθωνα αλλά όταν μετά το θάνατο του δευτέρου κατάληξε στα χέρια του Γεναδίου το χειρόγραφο του τελευταίου έργου του «Περί νόμων» δε το αντέκρουσε όπως είχε προαναγγείλει αλλά το έκαψε δημοσίως. Το 1465 μια ομάδα Ιταλών με επικεφαλής το Σιγισμόνδο Μαλατέστα εισβάλουν στη Σπάρτη, παίρνουν τα οστά του Πλήθωνα και τα μεταφέρουν στο Ναό των Μαλατέστα στο Ρίμινι, απελευθερώνοντας έτσι το «μεγάλο διδάσκαλο» από τη σκλαβιά.

 

Θέλησα να κατανοήσω τι είναι αυτό που κάνει τόσο τους ορθόδοξους Σουνίτες όσο και τους ορθόδοξους Χριστιανούς να απορίπτουν το πρόσωπο του Σεΐχη Μπεντρεντίν. Νομίζω ότι το πρόβλημα μπορεί να εντοπιστεί στη στάση του πνευματικά και κοινωνικά ανήσυχου άντρα να μη συμβιβαστεί με έτοιμες αλήθειες, με αλήθειες που σερβίρονται μαγειρεμένες προς βρώση. Ο Μπεντρεντίν πολέμησε τα δόγματα τόσο των θρησκειών όσο και ενός άδικου πολιτικού κατεστημένου, κι αυτό είναι που τον κάνει ακόμη και σήμερα επικίνδυνο, πράγμα που σημαίνει ότι ακόμη και σήμερα, μετά από έξι αιώνες, είναι επίκαιρος. Τα ανήσυχα, ασυμβίβαστα πνεύματα, ασχέτως εθνικότητας, είναι ο τρόμος κοινωνιών σε διάβρωση ή στασιμότητα. Υγιείς κοινωνίες τα θεωρούν πλούτο.

 

Στη αναμνηστική πλάκα τώρα. Η ιστορία είναι λίγο πολύ γνωστή. Το θέμα είναι ποιοί αντιδρούν και γιατί αντιδρούν. Θα εξετάσω τα επιχειρήματα που άκουσα ή διάβασα.

 

  1. Το επιχείρημα της τουρκικής καταγωγής. Γιατί να τοποθετήσουμε μια αναμνηστική πλάκα για ένα Τούρκο; Θα το κάναμε δηλαδή για ένα Κούρδο; Μα, ο Κούρδος δεν είναι Τούρκος θα μπορούσε να αντιτείνει κάποιος. Πως δεν είναι, Τούρκος πολίτης μπορεί να είναι κι αυτός όπως και οι Ελληνες Πομάκοι! Και ο Μπετρεντίν ήταν πολίτης της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας η οποία ήταν ένα μωσαϊκό εθνοτήτων μεταξύ των οποίων και διάφορα τουρκικά φύλα. Σε κάποιο απ’ αυτά ανήκε μάλλον και ο Μπεντρεντίν. Τα κύρια συνεκτικά στοιχεία της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας ήταν το Ισλάμ και η βυζαντινή διοίκηση την οποία υιοθέτησαν οι κατακτητές.

 

  1. Το επιχείρημα της κερκόπορτας το οποίο αναφέρθηκε επανειλημμένα. Το ακούς και σε πιάνει τρεμούλα. Παραθέτω ένα απόσπασμα από μια συνέντευξη της καθηγήτριας Γλύκατζη-Αρβελέρ:

«Ανοιγμένη ή ξεχασμένη. Αστεία πράγματα. Ηταν χιλιάδες έξω, τα καράβια τους στον Κεράτιο, οι Γενοβέζοι έφευγαν. Τι να πεις για την Κερκόπορτα; Σε συμβολικό επίπεδο μόνο μπορείς κάτι να πεις. Αλλά είναι σαν να λέμε ότι αντί να σκοτώνονταν τρεις Τούρκοι κατά την είσοδό τους στην Πόλη, θα σκοτώνονταν δέκα αν η πόρτα ήταν κλειστή. Και λοιπόν; Αφού είχαν ανεβάσει σκάλες και έμπαιναν από όπου ήθελαν». (πηγή: https://antikleidi.com/2012/05/31/1453/). Συμβολικά, βέβαια, το εννοούσαν κι αυτοί που το ανάφεραν. Η πλάκα θα μπορούσε, συμβολικά, να γίνει η κερκόπορτα άμβλινσης της εθνικής μας συνείδησης. Ακούγεται ωραία αλλά το νόημα είναι μάλλον γελοίο. Αν μια πλάκα-κερκόπορτα μπορούσε να καταστεί απειλή για την εθνική μας συνείδηση τότε αυτή θα ήταν πραγματικά για κλάμματα, δηλαδή τόσο αμβλιμένη που ούτε το Σινικό Τείχος δε θα την έσωζε.

 

  1. Το επιχείρημα της προσφοράς. Οι αρνητικά διακείμενοι στη τοποθέτηση αναρωτιούνται τι έκανε ο Μπεντρεντίν για τη πόλη μας ώστε να αξίζει μια τέτοια τιμή. Πακέτο μ’ αυτό το επιχείρημα πάει και η αμφισβήτηση της έλευσης Αλεουιτών τουριστών στις Σέρρες με τα αντίστοιχα οικονομικά πλεονεκτήματα που αυτή θα είχε ως συνέπεια.Το ενδιαφέρον εδώ είναι ότι δε πέρασε καν απ’ το μυαλό κανενός απ αυτούς να θέσει υπό αμφισβήτηση την ανασκαφή του τύμβου Καστά με το ίδιο επιχείρημα. Τι έκανε δηλαδή αυτός που κατασκεύασε το τύμβο για τη πόλη των Σερρών; Ξέρω, πρόκειται για άλλη διάσταση αλλά η λογική είναι μία! Οσο για την τουριστική αξιοποίηση του αρχαιολογικού ευρήματος ήταν, τουλάχιστο στην αρχή αυτής της ιστορίας, μια πολύ σημαντική παράμετρος. Για το Μπεντρεντίν τώρα μας λέν κάποιοι ότι πάμε να ξεπουλήσουμε την εθνική μας συνείδηση για τα Ευρώ. Ο Μεγαλέξανδρος είναι δικός μας, εδώ δε ξεπουλάμε τίποτα, μαζεύουμε απλά τουριστικά Ευρώπουλα!

 

  1. Η σύγκριση του Μπεντρεντίν με τους Νεότουρκους. Το επιχείρημα πάει κάπως έτσι: Και οι Νεότουρκοι διακύρηταν στην αρχή ωραίες ιδέες αλλά όταν γίναν εξουσία κατάσφαξαν τον μη μουσουλμανικό πληθυσμό. Ποιος ξέρει τι θα γινόταν, έτσι συνεχίζει το επιχείρημα, αν κι ο Μπεντρεντίν καταλάμβανε την εξουσία. Εδώ έχουμε να κάνουμε με την εισαγωγή ενός νέου κλάδου της ιστορίας, αυτόν της ιστορίας του ενισχυμένου υποθετικού λόγου: Αν ο Μπεντρεντίν αναλάμβανε την εξουσία μπορεί να έκαμνε όσα και οι Νεότουρκοι. Όχι, δηλαδή «Αν η γιαγιά μου είχε ρόδες θα ήταν πατίνι» αλλά «Αν η γιαγιά μου είχε ρόδες θα μπορούσε να ήταν πατίνι». Δε συνεχίζω γιατί ήδη ακούω από μακριά το γέλιο των πουλερικών!

 

  1. Η τοποθέτηση της πλάκας θα μπορούσε να δημιουργήσει προβλήματα στην εξωτερική πολιτική. Το πνεύμα αυτής της επιχειρηματολογίας είναι το εξής: Οι Τούρκοι μπορεί να αντιδράσουν άσχημα σε μια τέτοια ενέργεια γιατί δε τον πάνε καθόλου το Μπεντρεντίν. Αρα όσοι είναι κατά της τοποθέτησης νοιάζονται για την ακεραιότητα της πατρίδας. Πάλι κερκόπορτα δηλαδή η πλάκα. Νομίζω ότι αυτό πια δε χρήζει σχολιασμού. Αλλωστε το γέλιο των πουλερικών έχει πλησιάσει ήδη επικίνδυνα και, όπως πια ακούω, δεν είναι μόνο κότες.

 

  1. Το επιχείρημα του χώρου. Εδώ θα πρότεινα να τοποθετηθεί η πλάκα κάπου στα όρια της πόλης για να επιστρέφουν οι τουρίστες κουρασμένοι και ευτυχείς στο κέντρο και να καταναλώνουν περισσότερες μπουγάτσες και σουβλάκια.

 

Η Διάβαση Πεζών τάχτηκε υπέρ της τοποθέτησης της πλάκας για λόγους που δεν έχουν να κάνουν τίποτα μ’ όλα τα παραπάνω. Προγραμματική της πρόταση είναι η δημιουργία ενός Κέντρου Ιστορίας της πόλης για τη διαχείριση των αρχείων και την ανάδειξη σημείων ιστορικού και πολιτιστικού ενδιαφέροντος. Αυτά τα πράγματα όμως μόνο με τη δημιουργία των αντίστοιχων δομών μπορούν να παράξουν αποτελέσματα. Σ’ αυτή τη λογική εντάσσεται και η πλάκα για τον Μπεντρεντίν.