Η ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΙΔΙΟΠΡΟΣΩΠΙΑΣ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΥ: Ελληνικός Διαφωτισμός, Αναγέννηση ή Παλιγγενεσία…

Αρθρο του Δρ. Πάνου Νοτόπουλου [Αν.Καθηγητή ΤΕΙ Κ.Μακεδονίας] με αφορμή την 197η επέτειο της επανάστασης του 1821

Η ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΙΔΙΟΠΡΟΣΩΠΙΑΣ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΥ: Ελληνικός Διαφωτισμός, Αναγέννηση ή Παλιγγενεσία…

[Ετελείωσε ήδη και η ελληνική της Ελλάδος δωδεκάφυλος Χάρτα του κυρ Ρήγα και πωλείται δημοσίως, τόσον εδώ, εις Βιέναν, όσον και εις άλλας πόλεις, όπου ο ίδιος εφρόντισεν να σταλή. Όθεν, δίδεται είδησις περί τούτου εις τους προσφιλείς της Ελλάδος εραστάς. Η δε τιμή είναι προς τρία γρόσια έκαστον φύλλον.]

Δρ. Πάνος Νοτόπουλος Αν. Καθηγητής ΤΕΙ Σερρών

 

Με τούτο το απόσπασμα, από την ελληνική εφημερίδα της Βιέννης Εφημερίς, της 2ας Μαϊου 1797, αναγγελλόταν η έκδοση της περίφημης Χάρτας του Ρήγα. Από την Γεωγραφία του Μελετίου που τυπώθηκε στη Βενετία στα 1729, στο ιστορικό τυπογραφείο του Νικολάου Γλυκύ του ‘εξ Ιωαννίνων’, μέχρι την Νεωτερική Γεωγραφία των Κωνσταντά–Φιλιππίδη, που τυπώθηκε στα 1791 –ένα από τα κορυφαία έργα του Νεοελληνικού Διαφωτισμού- η πατριδογνωσία θα αποτελέσει κατά τον 18ο αιώνα, τον αιώνα του Διαφωτισμού και των Εθνικών κινημάτων, ένα βασικό εργαλείο για την συγκρότηση της εθνικής συνείδησης.

Η σύγχυση σχετικά με τις έννοιες ‘έθνος’ και ‘Διαφωτισμός’

Στις μέρες μας μία γενικευμένη σύγχυση σχετικά με τις έννοιες ‘έθνος’ και ‘Διαφωτισμός’ καταδυναστεύει την ελληνική ιστοριογραφία, μία σύγχυση η οποία πηγάζει από συνεχείς παραναγνώσεις του Κάντ και του Μάρξ, της φιλοσοφίας του Διαφωτισμού και της φιλολογίας περί Κράτους και Έθνους, δημιουργώντας ελλείψεις σε συστηματική σκέψη και κριτική και αφήνοντας το πεδίο ανοιχτό σε κάθε είδους πολιτική και ιδεολογική χρήση της Επιστήμης…

Οι ιδεολογικές χρήσεις της ιστορίας της Νεοελληνικής Αναγέννησης

Πράγματι, οι ιδεολογικές χρήσεις της ιστορίας της Νεοελληνικής Αναγέννησης (1700-1922) είναι αναρίθμητες:

Στην πρώτη μετεπαναστατική περίοδο μέχρι το 1880, το βάρος θα πέσει στην περιγραφή των ιστορικών γεγονότων, στους πρόκριτους, τους Φαναριώτες, τους κληρικούς, τους μεγαλέμπορους ευεργέτες …

Ο Κ. Παπαρρηγόπουλος στην πρώτη επίτομη μορφή της Ιστορίας του, το 1853, δεν πραγματεύεται καθόλου την οικονομική και κοινωνική κατάσταση, αφιερώνει τρεις σελίδες στην πνευματική κίνηση της εποχής του Διαφωτισμού και 66 σελίδες στα στρατιωτικά και πολιτικά γεγονότα της Επαναστάσεως…

Ο Αναστάσιος Γούδας, στο χαρακτηριστικότερο έργο της περιόδου 1872-1876 θα γράψει στους Παράλληλους Βίους, οκτώ τόμους που θεματικά ρίχνουν το βάρος στους εμπόρους, τον κλήρο και τους πολιτικούς και πολύ λιγότερο στους αγωνιστές του 21…

Ο Κ. Σάθας, και ο Βλαχογιάννης θα επιμείνουν στην ένοπλη προετοιμασία της Επανάστασης, από τα Ορλωφικά, τους Σουλιώτες, το Νικοτσάρα, τους Κολοκοτρωναίους, τον Βλαχάβα, τον Ζαχαρία ενώ ο Ν. Πολίτης θα αναφερθεί στην λαϊκή και την δημοτική παράδοση…

Οι μαρξιστές με πρωτοπόρους τους Γ. Σκληρό, Σ. Μάξιμο, Γ. Κορδάτο και όσους ακολούθησαν, τον Γ. Ζεύγο, τον Γ. Βαλέτα και τον Ν. Σβορώνο θα επιμείνουν στις οικονομικές και τις κοινωνικές διαστάσεις των φαινομένων, υποτιμώντας τόσο την πνευματική κίνηση όσο και τον ρόλο της Εκκλησίας και τις πολιτικές διεργασίες…

Νέος ελληνικός διαφωτισμός’

Ακόμα, και ο όρος ‘νέος ελληνικός διαφωτισμός’, όπως τον εννοούν και τον οριοθετούν ο Δημαράς, η Κυριακίδου-Νέστορος, κ.ά., δεν αποδίδει την πραγματικότητα …

Η μεθοδευμένη κακοφωνία των διαφόρων ακαδημαϊκών ασημαντοτήτων

Που είναι ο λόγιος, ο επιστήμονας, να υψώσει φωνή σκεπάζοντας την μεθοδευμένη κακοφωνία των διαφόρων ακαδημαϊκών ασημαντοτήτων στα Μ.Μ.Ε, όπου οι  ‘εξωνημένοι και αργυρώνητοι’ της ενημέρωσης, που αποτελούν τον κυριότερο μηχανισμό αυτού του πολιτισμικού εξανδραποδισμού, έρπουν μέσα στα ίδια τους τα εμέσματα της ‘επιστημονικά’ δομημένης ψευδολογίας τους,  εξαπολύοντας την περιφρόνησή τους για την μακρά ιστορική διαδρομή ενός έθνους με ζωή τουλάχιστον 3.000 ετών…

Η κρίση του μοντέρνου, νεωτερικού πνεύματος, γεννά τον φονταμενταλισμό.

Έτσι, το δυτικό, εκκοσμικευμένο, μήνυμα κατέφθασε σε αυτόν το τόπο, μαζί με την ιμπεριαλιστική κυριαρχία και την απειλή της πολιτισμικής μας ομογενοποίησης, της απώλειας της ταυτότητας, που μετέφερε ο τεχνικο-βιομηχανικός χείμαρρος και στον υπόλοιπο κόσμο, αναγκάζοντας την αντίσταση της απειλούμενης ταυτότητας να ‘γαντζωθεί’ στο ιδρυτικό της παρελθόν, χάνοντας το ‘προοδευτικό’ μέλλον που υποσχόταν η ανάπτυξη της επιστήμης και της ‘ratio’, ανάπτυξη που φανέρωνε όλο και περισσότερο τις αμφισημίες τους και επιστρέφοντας σε μία εντυπωσιακή άνοδο του φονταμενταλισμού, ολοκληρώνει τον ιστορικό κύκλο, όπου η κρίση του μοντέρνου, νεωτερικού πνεύματος, δηλαδή της προόδου, γεννά η ίδια αυτόν τον φονταμενταλισμό.

Κίνημα εθνικής αναγέννησης

Α) Το ελληνικό πνευματικό κίνημα επειδή είναι ένα κίνημα εθνικής αναγέννησης και όχι κοινωνικής αντιπαράθεσης δεν αναφέρεται στο άτομο αλλά κατ’ εξοχήν σε συλλογικά υποκείμενα και μάλιστα όχι σε μία τάξη ή τάξεις αλλά τα ευρύτερα δυνατά, το έθνος, το γένος. Ανατρέχει στο παρελθόν, την αρχαία Ελλάδα (κυρίως οι λόγιοι) ή στο βυζάντιο (οι εκκλησιαστικοί και τα ευρύτερα λαϊκά στρώματα), ή και στα δύο μαζί, είναι δηλαδή, κατ’ εξοχήν, ‘ρομαντικό’ και εθνικο-απελευθερωτικό.

Η ελληνική Εκκλησία και εκπαίδευση

Β) Στην ελληνική πραγματικότητα δεν θα πάψει η ελληνική Εκκλησία να συμμετέχει ως ο ουσιαστικότερος παράγων στην εκπαιδευτική κίνηση παρά την αυξανόμενη παρουσία των εμπόρων, των Φαναριωτών και των κοσμικών λογίων.

Ο Κοσμάς ο Αιτωλός θα ιδρύσει τα περισσότερα σχολεία από κάθε άλλον έλληνα ενώ δεν θα πάψει η πλειοψηφία των λογίων να φέρει το ιερατικό σχήμα (όχι μόνον ο Ευγένιος Βούλγαρις και ο Νικηφόρος Θεοτόκης αλλά και αρχηγέτες του ‘νεωτερικού ‘ πνεύματος όπως ο Φιλιππίδης, ο Κωνσταντάς, ο Γαζής, ο Βενιαμίν ο Λέσβιος, ο Θεόφιλος Καίρης, ο Θεόκλητος Φαρμακίδης ακόμα και ο ‘άθεος’ Παμπλέκης).

Το αντιδιαφωτιστικό ρεύμα

Γ) Το αντιδιαφωτιστικό ρεύμα που θα αναπτυχθεί σε σύγκρουση με την ιδεολογία της Γαλλικής Επανάστασης θα οδηγήσει σε ένα πνευματικό κίνημα ανανέωσης της ορθόδοξης σκέψης με επίκεντρο το Άγιο Όρος και ισχυρότατη επίδραση σε όλα τα Βαλκάνια και την Ρωσία, στην λεγόμενη ‘Φιλοκαλική Αναγέννηση’, ανανεώνοντας με σύγχρονους όρους την αντιπαράθεση Δύσης-Ανατολής στην ελληνική πραγματικότητα.

Και όμως αυτή η πρωτοφανής στην απήχησή της έξω από τα ελληνικά σύνορα παραδοσιοκεντρική ανατολική ‘ρομαντική’ συντηρητική σκέψη, θα παραμείνει στην αφάνεια και θα αποσιωπάται κυριολεκτικά από τους ακαδημαϊκούς κύκλους, οι οποίοι θα την αποκλείουν αυθαίρετα από την ένταξή της στην πνευματική κίνηση της χώρας παρότι θα σφραγίσει και την εγχώρια λογοτεχνική παραγωγή με τον ογκόλιθο του Παπαδιαμάντη.

Δ) Τέλος, η εκτεταμένη πνευματική κίνηση της περιόδου δεν περιορίζεται στους λογίους, την ίδρυση σχολείων και την θρησκευτική δραστηριότητα. Αγκαλιάζει ευρύτατα στρώματα του ελληνικού πληθυσμού, γεγονός το οποίο μαρτυρεί η ποιότητα, το περιεχόμενο και ο τρόπος παραγωγής του δημοτικού τραγουδιού, οι δεκάδες εκδόσεις και επανεκδόσεις της Φυλλάδας του Μεγαλέξανδρου, του Ερωτόκριτου, των μύθων του Αισώπου, θρησκευτικών διηγήσεων και ιστορημάτων, τα οποία τροφοδοτούν την λαϊκή γνώση με ένα κράμα σεβασμού προς τους αρχαίους και τους Βυζαντινούς προγόνους, την ορθόδοξη πίστη και την επιστημονική γνώση που διαμορφώνει την λαϊκή ιδεολογία σε μία εθνικοαπελευθερωτική, ελληνοκεντρική ορθόδοξη κατεύθυνση.

Αγωνιστές και πρωτεργάτες της Επανάστασης, όπως ο Κολοκοτρώνης, ο Μακρυγιάννης, ο Μπότσαρης, εξέφραζαν αυτήν ακριβώς την κυρίαρχη ιδεολογία.

Ελληνική Αναγέννηση

Γι αυτό θα έπρεπε να μιλάμε για Ελληνική Αναγέννηση. Η επανανακάλυψη των αρχαίων, η αξιοδότηση του λαϊκού πολιτισμού και της γλώσσας, η εμμονή στην ουμανιστική παιδεία και όχι τόσο σ’ ένα μηχανοκρατικό καρτεσιανό μοντέλο, η σύγκραση γνώσης και πίστης, φύσης και πολιτισμού, η σχετική θρησκευτική ανοχή και, πάνω απ’ όλα η αναγέννηση μιας εθνικής ταυτότητας, μαρτυρούν για την εγκυρότητα του παραλληλισμού.

Κομβικό ιδεολογικό στοιχείο της Αντίστασης, η Ορθοδοξία

Ωστόσο, το κύριο στοιχείο δεν είναι η ‘αναγέννηση’ αλλα η ‘αντίσταση’, η άμυνα του ελληνισμού απέναντι στις δυνάμεις που τον απειλούν με εξόντωση, τόσο, και κυρίως, τους Οθωμανούς όσο και την αποικιοκρατική Δύση. Και αυτή η αντίσταση συνδέεται με την εμμονή στην Ορθοδοξία ως του αποφασιστικού στοιχείου της ελληνικής ιδιοπροσωπίας. Απέναντι στους αλλόθρησκους Οθωμανούς και τον επιθετικό καθολικισμό της Δύσης, το κομβικό ιδεολογικό στοιχείο της Αντίστασης είναι η Ορθοδοξία.

Γι αυτό Ορθοδοξία και Ελληνισμός θα συνδεθούν αποφασιστικά και αδιαμφισβήτητα κατά την διάρκεια αυτών των αιώνων. Οι αμφισβητήσεις αυτής της ταύτισης από τον Πλήθωνα ή τον Βησσαρίωνα θα παραμείνουν εντελώς περιθωριακές.

Η μεγάλη ησυχαστική ‘επανάσταση’

Και η μεγάλη ησυχαστική ‘επανάσταση’ στα μέσα του 14ου αιώνα, θα αποτελέσει την βάση για την αντίσταση του Ελληνισμού, ακριβώς διότι αναδείκνυε την ιδιαιτερότητα της Ορθοδοξίας, έναντι όχι μόνον των μουσουλμάνων Οθωμανών αλλά και των ‘θεωρητικά’ ομοδόξων Λατίνων.

Ο ησυχασμός, ως συνέχεια μίας μεγάλης μυστικής παράδοσης της αποφατικής θεολογία των Πατέρων, δεν αποσκοπεί στην διερεύνηση ανεξερεύνητων και άρρητων μυστηρίων και δεν θεωρήθηκε ως μέθοδος διερεύνησης θεολογικών προβλημάτων, πολύ δε περισσότερο δεν κατανοήθηκε ως μέθοδος φιλοσοφικο-θεολογική, που ζητούσε να ανασύρει τον πέπλο των μυστηρίων της θείας Αποκάλυψης.

Αυτό που, τελικά, χάνεται στη Δύση είναι η αλλαγή του τρόπου της ύπαρξης, όπου ο Θεός γνωρίζεται, όχι ως προσωπική παρέμβαση μέσα στην Ιστορία -αποκαλυπτική του τρόπου της θείας υπάρξεως- όχι ως εμπειρία προσωπικής μετοχής σε αυτόν τον τρόπο -όπως διασώζεται από την ευχαριστιακή ενότητα του εκκλησιαστικού σώματος- αλλά ως αντικείμενο της ατομικής διάνοιας, δηλαδή ξαναγυρίζουμε στην φιλοσοφική σύλληψη ενός αφηρημένου και απρόσωπου ‘supraens’…

Από την ‘άμυνα’ στην ‘επίθεση’,

Ετσι, όταν ο ελληνισμός μετά το 1700, θα περάσει σταδιακά και πάλι από την ‘άμυνα’ στην ‘επίθεση’, από την ‘αντίσταση’ και πάλι στην ‘αναγέννηση’, θα διαθέτει και την παρακαταθήκη της Ορθοδοξίας και του ησυχασμού στην φαρέτρα του, διασώζοντας όχι μόνον την ταυτότητα ορθόδοξος=ρωμιός Έλληνας αλλά και την ελληνική γλώσσα και την φιλοσοφική ιδιοπροσωπία μας απέναντι στην δυτική νοησιαρχία και τον ανατολικό μονοφυσιτισμό, ανοίγοντας τον δρόμο για την διατύπωση μίας τόσο απαραίτητης σήμερα –και εκπεφρασμένης με τους όρους της δικής μας παράδοσης- οντολογίας του προσώπου.

‘Κόβοντας δρόμο’

Ο Ελληνισμός δεν κατόρθωσε να ολοκληρώσει την Αναγέννησή του στην ύστερη βυζαντινή εποχή, κάτω από τα διπλά κτυπήματα Ανατολής και Δύσης, Τούρκων και Φράγκων και για τον λόγο αυτό τρείς ή τέσσερεις αιώνες αργότερα, θα επιχειρήσει μία πρωτότυπη Αναγέννηση, όπου η τηλεσκοπική προσέγγιση ιστορικών και πολιτισμικών σταδίων θα συνδυάζεται με μια ιδιαίτερη γηγενή παράδοση, θέλοντας έτσι, να ‘πιάσει’ το επίπεδο του ανεπτυγμένου δυτικού κόσμου ‘κόβοντας δρόμο’ ενώ ταυτόχρονα θα διατηρούσε την ιδιοπροσωπία του.

Ήταν η μόνη στιγμή, κατά την οποία ο Ελληνισμός επιχείρησε σοβαρά να ‘κόψει δρόμο’ και να ‘πιάσει’ το επίπεδο των  δυτικών χωρών, όχι μέσα από μια απλή μίμηση αλλά μία δημιουργική ανασύνθεση σύγχρονου και παραδοσιακού, εγχώριου και αλλότριου… Τότε πραγματικά ο ελληνισμός δοκίμασε να ‘κόψει’ δρόμο’ και βρέθηκε κοντά στην επιτυχία.

Η μεγάλη αναθεώρηση

Ωστόσο, από τα μέσα του 19ου αιώνα θα αρχίσει η μεγάλη αναθεώρηση, τόσο στην Ελλάδα με τον Σ. Ζαμπέλιο, τον Κ. Παπαρρηγόπουλο έως τον Β. Τατάκη και τον Φ. Κακουλέ, όσο και στην Δύση με τον Κρουμπάχερ, τον Χάιζεμπεργκ, τον Χούνγκερ, τον Οστρογκόρσκυ, τον Μπέκ, τον Ράνσιμαν και τόσους άλλους.

Από τους Κολλυβάδες στους Ρώσους ορθόδοξους τον 19ο αιώνα και από την ορθόδοξη ρωσική διασπορά του 20ού αιώνα μέχρι το Άγιο Όρος και την ελληνική νέο-ορθοδοξία με τον Π. Νέλλα, τον Χ. Γιανναρά, τον π. Β. Γοντικάκη, αναβαθμίστηκε το ενδιαφέρον εντάσσοντας και ένα μέρος της αριστερής διανόησης, με σημαντικότερους εκπροσώπους τον Κ. Μοσκώφ, τον Κ. Ζουράρι, τον Γ. Καραμπελιά, τον Θ. Ζιάκα, σε μία νέα αντίληψη.

Παράλληλα, ο Νίκος Σβορώνος, ο σημαντικότερος ιστορικός της ‘ανανεωτικής’ αριστεράς στην Ελλάδα, θα επιμείνει στην σημασία της Ορθοδοξίας για την διαμόρφωση του νεώτερου Ελληνισμού, πλήττοντας καίρια την κατασκευή των Λιάκου–Κιτρομηλίδη, για το νεοπαγές, κατασκευασθέν από το Κράτος ελληνικό έθνος, δηλαδή το σχήμα του Σύριλ Μάνγκο

Και δεν ήταν μόνος σε αυτό το εγχείρημα, ιστορικοί, λαογράφοι, φιλόλογοι, τεχνοκριτικοί, ζωγράφοι, κοινωνιολόγοι, όπως ο Μ. Μερακλής, ο Ν. Βαγενάς, ο Σ. Ασδραχάς, ο Ι. Χασιώτης, ο Ε. Καψωμένος, ο Γ. Κοντογιώργης, συμμερίζονται, λίγο-πολύ τις απόψεις του.

‘ασύγγνωστη πλάνη’

Το γεγονός ότι αυτές οι μάλλον προφανείς διαπιστώσεις αποσιωπήθηκαν, όχι μόνον από του Λατίνους ιστορικούς και διανοούμενους αλλά και από ένα μεγάλο μέρος των Ελλήνων ακαδημαϊκών κατά τα τελευταία 50 με 60 χρόνια, δεν μπορεί να αποδοθεί στην ‘ασύγγνωστη πλάνη’ τους, για την οποία μίλησε ο Ε. Παπανούτσος.

Διότι ο ακαδημαϊκός δάσκαλος δεν είναι ένας ‘μεταπράτης’ αστικών ιδεολογημάτων υποστηρίζοντας κάποια νεφελώδη, εκσυγχρονιστικά εγχειρήματα αναμόρφωσης των ‘προγραμμάτων σπουδών’ (sic) και αναπαράγοντας σε όλη την κλίμακα της ακαδημαϊκής του συμπεριφοράς, τον σύγχρονο ‘εξουσιαστικό και ‘εργαλειακό’ λόγο, έναν λόγο υποταγής  και εθελόδουλης παράδοσης σε αλλότρια κελεύσματα αλλά όντας άνθρωπος ελεύθερος, κρίνει ελεύθερα, αμφισβητεί τις εξουσιαστικές δομές χειραγώγησης της σκέψης και ερείδεται στους επιστημονικούς, κοινωνικούς, ιδεολογικούς και πάνω απο όλα πνευματικούς αγώνες για διαρκή αντίσταση απέναντι σε κάθε απόπειρα καθυπόταξης, αλλοίωσης και εξοβελισμού του ‘κοινωνικώς αληθεύειν’.

Από την εποχή της αρχαιότητας, του Βυζαντίου και φθάνοντας στην εποχή του Διαφωτισμού και της ελληνικής Επανάστασης του 1821, δύο είναι τα κύρια χαρακτηριστικά τα οποία ‘διατρέχουν’ την ιστορικότητα του Ελληνισμού:

  • α) μία διαρκής αντίσταση απέναντι σε κάθε απόπειρα καθυπόταξης, αλλοίωσης, διαστροφής και εξοβελισμού του ‘κοινωνικώς αληθεύειν’ σε όλες του τις εκφάνσεις και εκφορές, και,
  • β) η διαρκής και επίμονη προσπάθεια νοηματοδότησης και αναστοχασμού του ανθρώπινου βίου, σε μία πορεία ανίχνευσης, ψηλάφησης  των καίριων, των ουσιωδών και των μειζόνων παραμέτρων της συγκρότησης του ανθρωπολογικού υποδείγματος.

 

Η κυρίαρχη οπτική στην αντίληψή μου είναι η σκοπιά της Παλιγγενεσίας. Ο ελληνικός φωτισμός, όπως τον ορίζει ο Κοραής και τον κάνουν πράξη, ο Ρήγας και η Φιλική Εταιρία, αποτελεί, εν κατακλείδι, τον Φωτισμό της Παλιγγενεσίας…