Ιδεολογία και σύμπλεγμα κατωτερότητας

Ιδεολογία και σύμπλεγμα κατωτερότητας

κατωτερότητα[Του Κωνσταντίνου Κούσιου]

Και σε ποιόν αρέσει να ξύνει την αυτοπεποίθησή του όταν τον φαγουρίζει η κατωτερότητα! (Χάινς Κερμπερ)

Στη πολιτική σκηνή γενικά και σ’ αυτή της χώρας μας ειδικότερα εντοπίζουμε μεταξύ άλλων δυο τύπους πολιτικών: τον ιδεολόγο και το πραγματιστή. Δεν εννοώ βέβαια ότι ο ιδεολόγος δε μπορεί να είναι και πραγματιστής, ούτε ότι ο πραγματιστής δε μπορεί να έχει μια ιδεολογία. Η διαφορά μεταξύ τους έγκειται στο ότι ο πρώτος με το πραγματισμό του προσπαθεί να επιβάλει στη πραγματικότητα την ιδεολογία του, ενώ ο δεύτερος είτε προσαρμόζει την ιδεολογία του στη πραγματικότητα είτε ενσωματώνει της αλλαγές της πραγματικότητας στην ιδεολογία του. Ο πρώτος είναι άκαμπτος, ενώ ο δεύτερος προσαρμοστικός απέναντι στη πραγματικότητα. Ο πρώτος δέχεται μόνο ότι μπορεί να ενσωματωθεί στην ιδεολογία του ή την επιβεβαιώνει, ο δεύτερος αντίθετα είναι ανοιχτός σε νέες θεωρήσεις, τις οποίες είναι πρόθυμος να αποδεχτεί. Προτάσσω την αντιδιαστολή των δύο αυτών πολιτικών για να γίνουν πιο κατανοητά τα ακόλουθα.

Το θέμα είναι ο συμπλεγματικός ιδεολόγος πολιτικός, με την ευρύτερη έννοια του πολιτικού. Το σύμπλεγμα κατωτερότητας αναλύθηκε διεξοδικά από τον Αλφρεντ Αντλερ, μαθητή του Ζιγκμουντ Φρόυντ, στα έργα του «Studie ueber Minderwertigkeit von Organen» (Μελέτη περί κατωτερότητας των οργάνων) και «Ueber den nervoesen Charakter» (Περί του νευρωτικού χαρακτήρα). Πολλοί ψυχολόγοι θεωρούν το σύμπλεγμα κατωτερότητας ως condition humaine, μια ανθρώπινη σταθερά, ας πούμε. Υπάρχουν ωστόσο διάφορες βαθμίδες του συμπλέγματος.
Δε θα πλατειάσω με αναφορές στη θεωρία του Αντλερ. Θα προσπαθήσω να γίνω κατανοητός μ’ ένα παράδειγμα, θα μπορούσε να ήταν κι άλλο αλλά διαλέγω το πιο προσιτό. Πρόκειται για το αποκαλούμενο Ναπολεόντειο σύμπλεγμα, το σύμπλεγμα του κοντού ατόμου.

Ας πάρουμε έναν κοντό. Στη συνέχεια όταν μιλώ για κοντούς θα αναφέρομαι αποκλειστικά στους συμπλεγματικούς γιατί, βέβαια, δεν είναι όλοι οι κοντοί συμπλεγματικοί. Το ύψος στις κοινωνίες μας παίζει ένα ρόλο στην αποδοχή ή απόρριψη ενός ατόμου. Ανόητο μεν, αληθές δε. Αλλά και το ίδιο το άτομο, συγκρίνοντας τον εαυτό του με το ψηλότερο περίγυρό του, αντιλαμβάνεται τη διαφορά. Παρατσούκλια όπως ζουμπάς, τζουτζές, τάπας συνοδεύουν το κοντό άτομο από τη παιδική του ηλικία. Το ελλιπές ύψος γίνεται συχνά ένα στίγμα, η αρχή για ένα σύμπλεγμα κατωτερότητας. Βέβαια για να δημιουργηθεί το σύμπλεγμα πρέπει το άτομο να αποδεχτεί κατά κάποιο τρόπο την έλλειψη ύψους ως κάτι αρνητικό, ως μειονέκτημα.

Η επόμενη έννοια που συνδέεται άμεσα με το σύμπλεγμα είναι αυτή της εξισορρόπησης/αντιστάθμισης (Kompensation). Από τη στιγμή που ο κομπλεξικός κοντός συνειδητοποιήσει το ελλειμματικό του ύψους του αρχίζει να τεντώνεται προς τα πάνω πιστεύοντας, μάταια βέβαια, ότι αυτή η προσπάθεια μπορεί να αποδώσει δυο τρία εκατοστά. Η αποδοχή της ματαιότητας της προσπάθειας οδηγεί στην αναζήτηση άλλων τρόπων εξισορρόπησης/αντιστάθμισης (αν και η αγέρωχη στάση, με το κεφάλι πάντα ψηλά, παραμένει). Το κομπλεξικό άτομο καταλαμβάνεται κατά κάποιο τρόπο από μια μανία εξισορρόπησης και αναπτύσσει ένα είδος λειτουργικής υπεραπόδοσης σε άλλους τομείς: σωματική διάπλαση, ευφυΐα, φαντασία κλπ. Μπορεί να αναπτύξει έφεση στο γράψιμο, στη ζωγραφική και αλλού. Το πρόβλημά του όμως δε το αντιμετωπίζει, αντίθετα μάλιστα, με την επιτυχή εξισορρόπηση καταχωνιάζεται στο υποσυνείδητο και θρέφει το καινούριο προφίλ, προσθέτοντας πολλές φορές και κάποιες άλλες ιδιότητες όπως εκδικητικότητα, ισχυρογνωμοσύνη, δογματισμό κ.ά.

Ας αρκεστούμε σ’ αυτή την άκρως περιληπτική περιγραφή του συμπλέγματος κατωτερότητας κι ας περάσουμε στον συνδυασμό συμπλέγματος και ιδεολογίας, ενός όχι ακίνδυνου συνδυασμού.

Θα ορίσω την ιδεολογία ως την απολυτοποίηση μιας θεωρίας. Δε παίζει ρόλο το πεδίο εφαρμογής της θεωρίας. Ακόμη και σε θετικές επιστήμες μπορεί κανείς να εντοπίσει ιδεολογικές σκληρύνσεις, πόσο μάλλον σε κοινωνιολογικές/πολιτικές που είναι το παράδειγμα συνδυασμού με το σύμπλεγμα στο παρόν άρθρο. Τα «θύματα» της ιδεολογίας είναι άτομα που πρεσβεύουν με τον ένα ή τον άλλο τρόπο τη καθαρότητα. Οι ιδεολογικές αναμίξεις, προσμίξεις θεωρούνται εχθροί της καθαρότητας της ιδεολογίας.

Το θέμα των ημερών μας είναι η σημασία της αριστερής πολιτικής. Τι είναι αριστερή πολιτική, κάπως αριστερή, ολίγον αριστερή ή καθόλου αριστερή και τώρα τελευταία έχουμε και τη smart αριστερή; Εδώ ανοίγεται πεδίο λαμπρό για να διαπρέψουν όλες οι συμπλεγματικές αριστερές μετριότητες. Ας πούμε λοιπόν ότι ο συμπλεγματικός κοντός μας ασπάστηκε σε κάποια φάση της ζωής του μια αριστερή ιδεολογία, χωρίς να αποκλείω ότι θα μπορούσε να είναι και δεξιά. Η επιλογή όμως της αριστερής ιδεολογίας προσδίδει στη ταυτότητα του κοντού μας μια προοδευτική έως επαναστατική άλω και αύρα, ενώ κοινωνιολογικά μπορεί να είναι συντηρητικός.

Γιατί, όμως, ο συνδυασμός ιδεολογίας και συμπλέγματος αποτελεί ένα εκρηκτικό μείγμα; Επειδή η ιδεολογία είναι ένα πολύ ισχυρό μέσο εξισορρόπησης το οποίο σχεδόν αποκλείει την οποιαδήποτε προσπάθεια αυτογνωσίας τουτέστι της ψυχολογικής προσέγγισης του συμπλέγματος, πράγμα που έχει σα συνέπεια να πιστεύει ο κοντός μας ότι αυτός έχει δίκιο, ότι αυτός γνωρίζει τα βαθύτερα αίτια μιας κοινωνικής διαταραχής για την οποία το μοναδικό φάρμακο είναι η ιδεολογία του.

Το ότι είναι πιστός στην ιδεολογία του δεν τον εμποδίζει στην αλλαγή στρατοπέδων. Προσχωρεί και αποχωρεί ως «πραγματικός» επαναστάτης όταν απορριφθεί η ιδεολογία του για να περάσει στο επόμενο στρατόπεδο. Η αναγκαστική αλλαγή στρατοπέδων οδηγεί σε γνώσεις τις οποίες θα χρησιμοποιήσει την επόμενη φορά όχι πλέον για να γίνει αποδεκτή η ιδεολογία του αλλά για τη διάβρωση του στρατοπέδου στο οποίο προσχώρησε. Οσο πιο επιτυχής είναι σ αυτό το τομέα, τόσο πιο ευτυχής αισθάνεται!

Η δημοσιότητα είναι ο παράδεισος του κοντού μας. Όταν εμφανίζεται σε τηλεοπτικές εκπομπές βάζει τα καλά του: τη μελετημένη στάση υπεροχής, το ειρωνικό χαμόγελο, το στιλ «προοδευτικού» ιεροκήρυκα και και και … Οι εμφανίσεις αυτές είναι θησαυρός για σημειολόγους/ψυχολόγους αλλά αυτό δε το ξέρει ο κοντός μας και εκτίθεται. Όμως κι ένα μέρος των τηλεθεατών δε τρώει χόρτο, κάτι καταλαβαίνει, σ’ αυτόν όμως αρκεί η επιδοκιμασία κάποιων αυλικών του!
Η ιστορία γνωρίζει πολλά παραδείγματα συμπλεγματικών ατόμων που προκάλεσαν αφάνταστες καταστροφές. Τόσο ο Χίτλερ όσο και ο Στάλιν θεωρούνται τέτοιες προσωπικότητες. Όμως και ομάδες ατόμων ακόμη και έθνη μπορούν να πάσχουν από συμπλέγματα κατωτερότητας ο συνδυασμός των οποίων με τη «κατάλληλη» ιδεολογία που δρα απελευθερωτικά ως προς το σύμπλεγμα μπορεί να απελευθερώσει τα χειρότερα ένστικτα τους. Χαρακτηριστικό παράδειγμα η Γερμανία του Μεσοπολέμου. Τόσο Γερμανοί όσο και διανοητές άλλων προελεύσεων προσπάθησαν να κατανοήσουν και να εξηγήσουν τη στάση του μεγαλύτερου μέρους του πληθυσμού απέναντι στο ναζιστικό φαινόμενο, πως δηλαδή μπόρεσε να ριζώσει ο Ναζισμός στη γερμανική κοινωνία.

Αναφέρω εδώ τρία σημαντικά ευρήματα:
1. Οι Γερμανοί αναζητούν τέλειες λύσεις και δεν αποδέχονται πραγματιστικές θεωρήσεις της πραγματικότητας. Προτιμούν δηλαδή να συνεχίσουν μια οικονομική ή κοινωνική πολιτική που τους οδηγεί στο γκρεμό παρά ν’ απορρίψουν ή ν’ αλλάξουν τη θεώρησή τους γι αυτές.
2. Ο Εγελιανισμός (θεωρία του κράτους του Εγελου), στον οποίο το καθήκον γίνεται στοιχείο του είναι, οδηγεί στην αντίληψη μιας κοινωνίας που μπορεί να καθοδηγηθεί. Καθένας που απαιτεί ελευθερία αποκλίνει, με απρόβλεπτες συνέπειες, από το μεγάλο σχέδιο. (Weltgeist)
3.Ο Λουθηρανισμός με την έμφασή του στην Επιστολή προς Ρωμαίους 13 μετατρέπει το κράτος σε ένα απροσπέλαστο Ιερό. Το κράτος, ακόμη και ως σύστημα ολοκληρωτισμού, δεν επιτρέπεται να αμφισβητηθεί. Αυτό έχει ως συνέπεια την απώλεια της ατομικής ταυτότητας.
Είναι προφανές ότι ο κοντός μας, τουλάχιστο ως προς το πρώτο σημείο, πρέπει να υπήρξε Γερμανός στη προηγούμενη ζωή του!
Από την ευρύτητα της αντίληψης κρίνεται η σκέψη ενός ανθρώπου. Κάποιοι φορούν επαρχιώτικα γυαλιά, κάποιοι πρωτευουσιάνικα, άλλοι πάλι τολμούν να δουν χωρίς ματογυάλια.

Κ. Κούσιος
Αγιο Πνεύμα Σερρών