Οι χαρταετοί δε πετούν πάντοτε ψηλά

Οι χαρταετοί δε πετούν πάντοτε ψηλά

χαρταετός-καλούμπατου  [Μιχάλη Σωτηρίου]

Ο χαρταετός είναι μια ελαφριά κατασκευή που καταφέρνει να πετά με τη βοήθεια του αέρα. Τον χαρταετό τον πετάς  μ’ ένα λεπτό σχοινί, την καλούμπα. Η συνήθεια του πετάγματος χαρταετού προέρχεται, πιθανότατα, από την Κίνα. Συνεχίζει να είναι δημοφιλής σήμερα στην Κίνα, στην Ιαπωνία, στην Ινδία, στην Ταϊλάνδη, στο Αφγανιστάν και σε όλο τον κόσμο. Ο Χαρταετός έφθασε στην Ελλάδα πρώτα από τα λιμάνια Ανατολής (Σμύρνη, Χίο, Κωνσταντινούπολη), τα λιμάνια της Επτανήσου, της Σύρας, των Πατρών. Στις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής ο πολιτικός και επιστήμονας Βενιαμίν Φραγκλίνος στα 1752 πέταξε το διασημότερο χαρταετό στην ιστορία της ανθρωπότητας: αυτόν με τον οποίο απέδειξε ότι ο κεραυνός δεν είναι τίποτα άλλο από στατικός ηλεκτρισμός.

 *****

H Ελληνική Επανάσταση του 1821 δεν ήταν ιστορικό γεγονός που ξεκίνησε μόνο από την Πελοπόννησο, τη Ρούμελη ή τα αιγαιοπελαγίτικα νησιά.  Πήραν μέρος στον αγώνα Επτανήσιοι,  Θρακομακεδόνες, Κρητικοί, Δωδεκανήσιοι, Κωνσταντινουπολίτες, Κύπριοι, Έλληνες της Κορσικής, της Μικρασίας, της Ιωνίας, του Πόντου και της Καππαδοκίας.

Σωτηρίου_Μιχάλης-2014Μια Σμυρνιά, η Κασσιανή, κέντησε το 1754 τον Επιτάφιο της Μονής Αγίας Λαύρας της Πελοποννήσου. Σμυρνιές αργότερα, με αρχικεντήστρα τη Χρύσω, κέντησαν το λάβαρο της Αγίας Λαύρας. Η παράδοση λέει ότι, μόλις τελείωσε το χειροτέχνημα και το’στειλε στο Μωριά, αναπαύτηκε  για πάντα.

Όταν ξεκίνησε η Επανάσταση στην ηπειρωτική Ελλάδα, οι Οθωμανοί ξέσπασαν εκδικητικά στον άμαχο πληθυσμό της Πόλης, της Σμύρνης, των Κυδωνιών.

Αρκετοί Μικρασιάτες, Αϊβαλιώτες (Κυδωνιείς), νησιώτες από το ανατολικό Αιγαίο συγκρότησαν στρατιωτικό Σώμα, την Ιωνική Φάλαγγα για να πολεμήσουν στην Ελλάδα. Με αρχηγό τους τον Ιωάννη Καρόγλου τέθηκαν κάτω από τις διαταγές του στρατηγού Νικηταρά (Νικήτας Σταματελόπουλος) αγωνίστηκαν κατά του Ιμπραήμ στην Πελοπόννησο ή με τον Καραϊσκάκη στη μάχη της Αράχοβας, και αλλού. Άλλοι προσχώρησαν σε άτακτες ομάδες άλλων οπλαρχηγών, όπως ο Πλαπούτας και πήραν μέρος σε άλλες μάχες. Από το φόβο αντιποίνων στις οικογένειές τους δεν δήλωναν τα ακριβή στοιχεία τους και συνήθως χρησιμοποιούσαν επώνυμα σχετικά με την προέλευσή τους, όπως Σμυρνιός, Σμυρνιώτης, Σμυρναίος, Αϊβαλιώτης, Κυδωνιάτης, Μοσχονησιώτης, Βουρλιώτης, Καισαρέας, Τραπεζούντιος, Μπουρνοβαλήδες, Κουκλουτζαλήδες, Νηφιώτες, Βουρλιώτες, Τσεσμελήδες, Ανατολίτες, Καραμανλήδες, Καραντενιζλήδες, Γκιουμουσχετζήδες.

 Σημαντικά  στοιχεία και σημεία για επιτυχημένο πέταγμα του χαρταετού είναι τα ζύγια της καλούμπας, τα ζύγια της ουράς και το μέγεθος της ουράς, διαφορετικά θα προσγειωθεί με σοβαρές βλάβες.

 Έτσι έγινε και μεταφορικά και με τη φιλοξενία και  τις σχέσεις συμβίωσης των αγωνιστών στις ελεύθερες περιοχές, αυτόχθονων και ομογενών από την Ανατολή. Όπως καταγράφεται στο Αρχείο της Ύδρας, οι Μικρασιάτες πρόσφυγες συνάντησαν υποδοχή «άλλοτε φιλάνθρωπη, άλλοτε απάνθρωπη». Εκείνο που δεν μπόρεσαν να δεχθούν ήταν η μη αναγνώριση πολιτικών δικαιωμάτων, με τη διάκριση (άρθρα ιη’ και ιθ’ του Συντάγματος της Επιδαύρου) των κατοίκων των ελεύθερων περιοχών της Ελλάδας. Μιά διάκριση σε γηγενείς, ομογενείς ξένους και επήλυδες. Από αυτούς μόνο όσοι ήταν αυτόχθονες ή κάτοικοι της περιοχής τουλάχιστον για μια πενταετία και να κατέχουν εκεί κτήματα, είχαν το δικαίωμα να παρίστανται στο βουλευτικό σώμα των εθνοσυνελεύσεων. Αποτέλεσμα οι ανατολίτες αγωνιστές ή πρόσφυγες να αποκλείονται ως ετερόχθονες.

Έγινε αυτό που Γκέοργκ Ζίμμελ ( 1848-1918), ένας  από τους μεγαλύτερους κλασσικούς κοινωνιολόγους διατύπωνε στο δοκίμιό του Παρέκβαση για τον Ξένο. Δηλαδή, ο ετερόχθων ή ομογενής ξένος είναι κοντά μας στο μέτρο που νοιώθουμε ότι μας συνδέουν ειδικά κοινά στοιχεία εθνικής, κοινωνικής, επαγγελματικής ή κοινωνικής φύσης. Και, είναι μακριά μας όταν αυτά που μας συνδέουν είναι καθολικότερα κοινά στοιχεία, όπως η ιδιοκτησία, η μόνιμη κατοίκηση, η μόνιμη διαπροσωπική σχέση, η ίση ευκαιρία κοινωνικής συμμετοχής και ανάληψης εξουσιών με τα μέλη της ‘αυτόχθονης’ ομάδας.

Άν  αυτά συνέβαιναν στην προνεωτερική κοινωνία, δεν είναι  ευνοϊκότερες οι καταστάσεις για τον Ξένο στις νεωτερικές και μετανεωτερικές κοινωνίες. Ο Ξένος, ο δικός μας κι ο άλλος ξένος, αντιμετωπίζεται με δυό κύριες στρατηγικές: την αφομοίωση (εξομοίωση κάθε διαφορετικού στοιχείου) ή την ‘ανθρωποεμετική’ (εκτόπιση πέρα από τα όρια, περιορισμένοι χώροι, φυσική εξόντωση).

Τέτοιοι Ξένοι μέσα στην πατρίδα τους υπήρξαν πολλοί  ετερόχθονες μικροί και μεγάλοι αγωνιστές της Ανεξαρτησίας. Όπως και ο Ιωάννης Καποδίστριας, το τέκνο της Ιονίου Πολιτείας πού επέστρεψε ως Ξένος ομογενής και εξοντώθηκε γιατί δεν αφομοιώθηκε, γιατί δεν υποδουλώθηκε στο κοινό των απελευθερωθέντων υπόδουλων, ομόφυλων και ομόδοξων .

 *****

Στην Ελλάδα το πέταγμα του χαρταετού αποτελεί  μέρος των λαϊκών εθίμων της Καθαράς  Δευτέρας και συγκεκριμένα του υπαίθριου εορτασμού της ,τα κούλουμα.                                       

« …Όποιος δεν έπαιξε ποτέ του χαρταετό, δεν κοίταξε όσο χρειάζεται ψηλά. 

       Όποιος δεν ένοιωσε την αντίσταση του μεγάλου σπάγκου,

       δεν εκατάλαβε  την δύναμη του αέρα.   

       Κι όποιος δεν εφώναξε με την ευθύνη και την  πρωτοβουλία του παιδιού

       που βλέπει να  κινδυνεύει στο ψηλό  μετεώρισμά  του ο αετός,

       δεν ένοιωσε τη χαρά του να τα βγάζεις πέρα μόνος σου με τη Φύση… ».

Αυτά είναι λόγια του Δημήτριου Λουκάτου (1908-2003) του Έλληνα λαογράφου και πανεπιστημιακού δασκάλου. Με συγγραφικό έργο εκτενέστατο και πολυποίκιλο, βίωσε τη  ζωή του πολυκύμαντη, πολλά τα εμπόδια. Σύμφωνα με κάποιος μελετητές, το έργο του αποτελεί ένα μεταβατικό στάδιο ανάμεσα στην παραδοσιακή και τη σύγχρονη λαογραφία.

Αμόλα καλούμπα, λοιπόν!

Άς κρατήσουμε ψηλά τους  χαρταετούς, τα ζύγια σωστά, την ουρά  όση πρέπει σε μήκος και βάρος. Για να κρατάμε περήφανους  και σταθερούς στο ύψος τούς χαρταετούς  μας. Μέχρι να έρθει, όποτε κι αν έρθει, η επόμενη 25η Μαρτίου, η μέρα της  κάθαρσης της ανθρώπινης μικρότητάς μας.