Τι δεν μάθαμε, ακόμη, από την κρίση

Μιχάλης Σωτηρίουτου [Μιχάλη Σωτηρίου]

Ζούμε σε μιά Εποχή Διαταραγμένων Ισορροπιών, Ανατροπών, Ανακατατάξεων στον Παγκόσμιο, Ευρωπαικό, Ελλαδικό και Τοπικό χωροχρόνο και μικρόκοσμους. Και μας συμβαίνουν γεγονότα ή παρατηρούμε συμπεριφορές που μπορεί να οδηγούν τις αφανείς έως χαοτικές διεργασίες σε απρόσμενες νέες δημιουργίες.

Κάνοντας μια παρένθεση,αναφέρω ότι η λέξη χάος (από το ρήμα χάσκω ή χαίνω) χρησιμοποιήθηκε από τον Ησίοδο (Θεογονία,στίχ.115-117): «…Χάος γένετ’, αυτάρ έπειτα Γαία ευρύστερνος πάντων έδος ασφαλές, ήδ’ Έρος…».

Στη διάλεξή του (Ψευδοχάος ,Χάος και Κόσμος) ο Κορνήλιος Καστοριάδης (Φιλοσοφική Σχολή Α.Π.Θ.,20-2-1993) διευκρίνησε: «Ο Ησίοδος δε λέει ότι πρώτα υπήρξε το χάος αλλά ότι πρώτιστα το χάος εγένετο… Σήμερα οι επιστήμονες των θετικών επιστημών μιλώντας για χαοτικά φαινόμενα ή φαινόμενα χαώδη ή φαινόμενα χάους εννοούν διαδικασίες χρονικής εξέλιξης που, όμως, βρίσκονται σε εξαιρετικά ευαίσθητη εξάρτηση από τις αρχικές συνθήκες τους… Το κλασικό και εκλαϊκευμένο παράδειγμα αυτών των φαινομένων χάους είναι το αναφερόμενο φαινόμενο της πεταλούδας (δηλαδή όταν π.χ., μια πεταλούδα χτυπάει τα φτερά της στη Θεσσαλονίκη, έπειτα από τριάντα μέρες μπορεί να έχουμε τυφώνα στη Φλόριντα».

Ο Κορνήλιος Καστοριάδης προσεγγίζει, λοιπόν, το χάος ως μια συνέχεια στη δημιουργία (τη δημιουργία κόσμων, μορφών, του βιολογικού-ψυχολογικού και κοινωνικού Είναι).

Οι διεργασίες κοινωνικής έντασης λόγω της πολυεπίπεδης  κρίσης στην ουσία παραπέμπουν και μπορούν, ίσως να εξηγούνται με την έννοια της εντροπίας,μιάς έννοιας γνωστής από τη φυσική (δεν παράγεται ενέργεια εκ του μηδενός) και τα μαθηματικά .Μιά έννοια που ενδιαφέρει τη φιλοσοφία, κοινωνιολογία, ψυχολογία, οικονομία και κοσμολογία.Σύμφωνα με αυτή,το Χάος δεν είναι τίποτε άλλο παρά μια κατάσ-ταση υψηλής εντροπίας(π.χ.,το Big Boom). Η μέγιστη τιμή αντικατοπτρίζει την πλήρη  αποδιοργάνωση -ομογενοποίηση των πάντων και ισοδυναμεί με την παύση της ζωής ή της εξέλιξης,που μπορεί να είναι υπό προυποθέσεις αναστρέψιμη,οδηγώντας σε νέα δημιουργία-εξέλιξη.

Τέτοιες προυποθέσεις αναστροφής της εντροπίας σε μια κρίση, μπορεί να είναι αυτό πού μάθαμε αλλά δεν εμπεδώσαμε με τη μεγάλη και συνεχιζόμενη κρίση, Καί,σχηματοποίησε ο Olaf Cramme (Democracy and ideology in times of crisis) στο ακόλουθο Ευρωπαικό πολιτικό τρίλημμα :

-Αν επιθυμούμε να επεκτείνουμε την παγκοσμιοποίηση, θα υποχωρήσουν τα εθνικά κράτη και οι δημοκρατικές πολιτικές,

-Αν επιθυμούμε να  διατηρήσουμε και να επεκτείνουμε  τη δημοκρατία θα πρέπει να  επιλέξουμε ανάμεσα στο εθνικό  κράτος ή την οικονομική ολοκλήρωση,

-Αν  επιθυμούμε να διατηρήσουμε το εθνικό κράτος και τον αυτό-καθορισμό μας θα διαλέξουμε ανάμεσα στην εμβάθυνση της δημοκρατίας ή την εμβάθυνση της παγκοσμιοποίησης.

Παρά το γεγονός  ότι κάθε εκδοχή του τριλήμματος εσωκλείει κοινωνικές ενδογενείς κορυφώσεις των κρίσεων και μπορούν να συμβούν αποσταθεροποιητικές εντάσεις, είναι πιθανοί μερικοί συνδυασμοί και συμβιβασμοί προσέχοντας να μην ενδυναμώνουμε τα άκρα της καθεμιάς επιλογής. Σαν αυτά που έγραψε ο Frank Neumann:«…Αν αντιμετωπίσουμε με σοβαρότητα τον εξανθρωπισμό της πολιτικής, αν θέλαμε να εμποδίσουμε τη δημαγωγία δε πρέπει να μένουμε σιωπηλοί… οφείλουμε να μιλάμε και να γράφουμε» (Τhe Democratic and the Authorization State,Free Press,1957 και Έρασμος,2011).

Βέβαια, εύκολα ο καθείς αναγνωρίζει ότι ο εξανθρωπισμός της πολιτικής προυποθέτει υψηλό επίπεδο ενσυναίσθησης (empathy=να μπορείς να μπαίνεις στη θέση του άλλου, να τον καταλαβαίνεις, διατηρώντας την σφαιρική αντίληψη των κρίσεων χωρίς να παρασύρεσαι και να οδηγείσαι σε μονομερείς, αποσπασματικές, υπερβολικές  πολιτικές θέσεις, αποφάσεις και δράσεις) απαραίτητα των ταγών αλλά  και των οργανωμένων πολιτών. Αυτό οφείλουμε να συζητούμε και να γράφουμε.

Με μονοδιάστατες προσεγγίσεις, με απλοϊκές και μονομερείς ενέργειες πρώτα-πρώτα των πολιτικών και βέβαια των πολιτών,η κρίση αφήνεται, ουσιαστικά, στην τύχη της, στην αυτοεξέλιξή της, οδηγώντας σε ανεξέλεγκτα, ίσως, αποτελέσματα.

Η παγκόσμια (και όχι μόνο ελληνική) περίοδος κρίσης που  διανύουμε χρειάζεται περισσότερο διάλογο για καινοτόμες δράσεις μέσα σε ένα διευρυμένο δημοκρατικό ευρωπαικό πλαίσιο. Ολολυγμοί τύπου χορού τραγωδίας και αναμασημένες προφητείες τύπου Κασσάνδρας, το μόνο που πετυχαίνουν είναι να συντηρούν το θυμικό των δοκιμαζόμενων πολιτών σε μια διαρκή ένταση και κατάπτωση, χωρίς να τους προσφέρουν ελπίδα και όραμα διεξόδου από την κρίση ή εφικτές λύσεις. Οι διανοητές και οι πολιτικοί της Ευρώπης και της χώρας έχουν  χάσει αρκετό χρόνο, μπορούν, όμως, άν προσπαθήσουν να τον καλύψουν. Αν βλέπουν έτσι την κρίση και αν θέλουν θα μπορούσαν να βοηθήσουν τους πολίτες και τη χώρα.