ΒΥΖΑΝΤΙΟ-ΡΩΜΙΟΣΥΝΗ: όταν η Πόλη ήταν μέρος της καρδιάς μας (αποχαιρετισμός…)

ΒΥΖΑΝΤΙΟ-ΡΩΜΙΟΣΥΝΗ: όταν η Πόλη ήταν μέρος της καρδιάς μας (αποχαιρετισμός…)

Η ΕΠΕΤΕΙΟΣ

Πάνος Νοτόπουλος
Αν. Καθηγητής, ΤΕΙ Σερρών

Όταν το δυτικό αστικό πρότυπο εισέβαλε σε τούτο τον τόπο, μαζί με την ιμπεριαλιστική του κυριαρχία και την απειλή της  πολιτισμικής μας αλλοτρίωσης, υποχρέωσε την απειλούμενη εθνική ‘ταυτότητα’ να ‘γαντζωθεί’ στο παλαιό ιδρυτικό της παρελθόν, και επιστρέφοντας σε μία εντυπωσιακή άνοδο του φονταμενταλισμού (ιδιαίτερα του θρησκευτικού), να ολοκληρώσει τον ιστορικό κύκλο, όπου η κρίση του νεωτερικού πνεύματος, γεννά αυτόν τον φονταμενταλισμό!!!.

Καθηλωμένη η χώρα σε μία τροχιά βαθμιαίας διάρρηξης των πνευματικών της προϋποθέσεων και της αποσύνθεσης των υπαρξιακών της οριζουσών, δηλαδή της απώλειας του ιστορικού τηςΣυνειδέναι’, φαίνεται να ολοκληρώνει τον βηματισμό της καθολικής ενσωμάτωσής της στο πνευματικό και κοινωνικό συνεχές(continuum) της νεωτερικότητας.

Ή, όπως θα έλεγε, τόσο εύστοχα, ένας σύγχρονος οργανικός διανοούμενος,

«τα Έθνη επικαλούνται το σχήμα της συνέχειάς τους στον χρόνο για να θεμελιώσουν διεκδικήσεις στον χώρο, οι δε Αυτοκρατορίες υιοθετούν την θρησκευτική τους οικουμενικότητα για να υπερβούν τον κατακερματισμό τους σε Έθνη…»

 

Η ΠΟΡΕΙΑ ΤΩΝ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΩΝ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΏΝ ΣΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ

Σε προηγούμενο άρθρο μας, τονίσαμε ότι μολονότι με τον Αυγουστίνο -που αναγνωρίζεται ως ο γεννήτορας της νέας ιστορικής εποχής- τίθεται το θεμέλιο του Σχολαστικισμού, χαράσσεται ο κεντρικός άξονας των μεταγενέστερων μεταρρυθμίσεων και τελικά καθίσταται η αφετηρία του νεωτερικού θρησκευτικού, πολιτικού, κοινωνικού και ιδεολογικού ολοκληρωτισμού, την ίδια εποχή ο Ελληνισμός του

Ο ιδρυτής της δυναστείας των Παλαιολόγων Μιχαήλ Η΄ Παλαιολόγος

Βυζαντίου βιώνει μία από τις γονιμότερες και πλέον δημιουργικές συνθέσεις της πολιτισμικής του δυναμικής.

Αρκεί να αναφέρουμε, κάποια κορυφαία παραδείγματα, όπως τις φιλοσοφικές συνθέσεις του Διονυσίου Αρεοπαγίτου, των Καππαδοκών, του Ι. Δαμασκηνού, του Μάξιμου Ομολογητή, γνωσιολογικές συνθέσεις που κατέχουν –επάξια- θέση δίπλα στην πλατωνική και αριστοτελική συνεισφορά.

Ειδικότερα, η άνθηση των γραμμάτων και η ακμή των τεχνών κατά τους τρεις τελευταίους βυζαντινούς αιώνες, ιδίως όμως κατά τον 14ο αιώνα, αναπτύσσονται με τέτοιο τρόπο ώστε, μετά την ανάκτηση της Κων/πολης το 1261, από τον πρώτο και επιφανέστερο των Παλαιολόγων, τον Μιχαήλ τον Η’, να εμφανιστούν αστρονόμοι, ιατροί, φυσιοδίφες και μαθηματικοί, των οποίων η προσφορά στην Επιστήμη να μην υπολείπεται εκείνης του Roger Bacon στην Δύση.

 

ΜΕΓΑΛΕΣ ΜΟΡΦΕΣ

Την πορεία των πνευματικών προσανατολισμών του 14ου αιώνα, προϊδεάζουν δύο μείζονες, υποβλητικές μορφές: ο πολιτικός, λόγιος, ιστορικός και φιλόσοφος Γεώργιος Παχυμέρης που μας κατέλειπε ένα ογκωδέστατο έργο με τον τίτλο Φιλοσοφία και ο μοναχός, λόγιος, μεταφραστής του Αυγουστίνου και εξαίρετος μαθηματικός Μάξιμος Πλανούδης, με το εκπληκτικό του έργο Ψηφοφορία η κατ’ Ινδούς.

Γεώργιος Παχυμέρης. Βυζαντινός λόγιος, θεολόγος, φιλόσοφος, ιστορικός και μαθηματικός. Ελαιογραφία (Αθήνα, Εθνικό Ιστορικό Μουσείο).

Η παραπέρα εξέλιξη του ουμανιστικού πνεύματος σημαδεύεται από την παρουσία του ‘διδασκάλου των διδασκάλων’ του Θ. Μελιτηνιώτου, με το μνημειώδες έργο του,  Αστρονομική Βίβλος, του φιλοσόφου Ιωσήφ, πρόδρομου των εγκυκλοπαιδιστών, του εκλεκτικού φιλοσόφου Ν. Χούμνου και αυτήν του επιφανέστερου ανθρωπιστή του 14ου αιώνα,  Θ. Μετοχίτη καθώς και του μαθητού του Ν. Γρηγορά.

Στους κορυφαίους της βυζαντινής αναγέννησης συγκαταλέγονται ο μοναχός και φιλόσοφος Βαρλαάμ, από την Καλαβρία της Ιταλίας, ο οποίος με την επίθεσή του κατά των ησυχαστών άνοιξε, μία από τις μεγαλύτερες και βαθύτερες πνευματικές συζητήσεις της ιστορίας, την γνωστή ως ‘ησυχαστική έριδα’,  και κυρίως ο Δ. Κυδώνης, άριστος χειριστής της αττικής γλώσσας, ο οποίος, με την μετάφραση του φιλοσοφικού έργου του Θωμά Ακινάτη SummacontraGentiles αλλά και του SummaTheologiae, άνοιξε την θύρα του πεπαιδευμένου Βυζαντίου στην Σχολαστική θεολογία …

 

Η ΗΣΥΧΑΣΤΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ

Ειδικότερα, η μεγάλη ησυχαστική ‘επανάσταση’ στα μέσα του 14ου αιώνα, θα αποτελέσει την πνευματική βάση για την αντίσταση του Ελληνισμού, διότι θα αναδείξει την ιδιαιτερότητα της Ορθοδοξίας, έναντι όχι μόνον των μουσουλμάνων Οθωμανών αλλά και των ‘θεωρητικά’ ομοδόξων Λατίνων.

Ο ησυχασμός -ως συνέχεια μίας μεγάλης μυστικής παράδοσης της αποφατικής θεολογίας των Διονυσίου Αρεοπαγίτου, του Γρηγορίου  Νύσσης, των μεγάλων Καππαδοκών, του Ευάγριου  Ποντικού, του Μακάριου του Αιγυπτίου, του Διαδόχου της Φωτικής, του Μάξιμου  Ομολογητή– δεν αποσκοπεί στην διερεύνηση ανεξερεύνητων και άρρητων μυστηρίων και δεν θεωρήθηκε ως μέθοδος κατανόησης θεολογικών προβλημάτων, πολύ δε περισσότερο δεν θεωρήθηκε ως μέθοδος φιλοσοφικο-θεολογική,  όπως συνέβη, στην περίπτωση των κορυφαίων ουμανιστών του 14ου αιώνα του Βυζαντίου.

Ωστόσο, είναι, κατεξοχήν, στον Γρηγόριο τον Παλαμά εναργέστερη η επίγνωση ότι στην περίπτωση των δυτικών επεξεργασιών του Αυγουστίνου, του Άνσελμου του Canterbury και  του Θωμά του Ακινάτη δεν έχουμε, απλώς, μία καινούρια ‘αίρεση’, δηλαδή μία παρανόηση ή παραποίηση των διατυπώσεων της εκκλησιαστικής εμπειρίας αλλά μία ριζική αλλοτρίωση του ίδιου του πυρήνα της εκκλησιαστικής αλήθειας, δηλαδή μία ‘θρησκειοποίηση’ της Εκκλησίας.

Ο ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ Ο ΠΑΛΑΜΑΣ ΚΑΙ Η ΑΠΟΦΑΤΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ

Ο Παλαμάς, ο οποίος ασκήθηκε στα αποφατικά πνευματικά σκάμματα και βίωσε την αποφατική πνευματική εμπειρία διάσημων συγχρόνων του πνευματικών διδασκάλων, όπως είναι, οι Θεόληπτος Φιλαδελφείας, Αθανάσιος Κων/πόλεως, Αθανάσιος Μετεωρίτης αλλά και παλαιοτέρων του, όπως οι Νικηφόρος Ιταλός, Νείλος Ιταλός, Σελιώτης, Ηλίας, Γαβριήλ κ.α., συνοψίζοντας και εκφράζοντας στα συγγράμματά του την προ αυτού  πνευματική παράδοση των ελλήνων πατέρων, κατάφερε, να αναδειχθεί σε κορυφαίο υπέρμαχο της ‘ησυχαστικής’ παράδοσης και ταυτόχρονα σε θεωρητικό υποστηρικτή της μνημονοτεχνικής επιστημονικής μεθόδου, της λεγομένης‘νοερής’ ή ‘καρδιακής’…

Η φιλοσοφική και πνευματική σκέψη που αναδύεται μέσα από όλη την συγγραφική παραγωγή του Γρηγόριου του Παλαμά είναι, από όσο μπορώ να γνωρίζω, η βαθύτερη και υψηλότερη σε θεολογικές και φιλοσοφικές συλλήψεις όχι μόνον για την εποχή του αλλά και για όλη την πνευματική παράδοση της Ορθόδοξης Ανατολικής Εκκλησίας στο σύνολό της. Ανενδοίαστα, μπορούμε να δεχθούμε οτι η θεολογική σκέψη του, η οποία ερείδεται στην προηγούμενη πνευματική παράδοση των ελλήνων πατέρων, εφάπτεται στα αξιωματικά όρια της ανθρώπινου γνωστικού ‘διανοείσθαι’(διάκριση κτιστού-ακτίστου, διάκριση ουσίας-ενέργειας), οριοθετώντας το οντολογικό/γνωσιολογικό πλαίσιο, δίχως καμία δυνατότητα να το υπερβεί…

Η ΡΩΜΙΟΣΥΝΗ

Όταν ο ελληνισμός μετά τον 18ο αιώνα, θα περάσει σταδιακά από την ‘αντίσταση’  στην ‘αναγέννηση’, θα διαθέτει και την παρακαταθήκη της Ορθοδοξίας και του ησυχασμού στην φαρέτρα του, διασώζοντας όχι μόνον την ταυτότητά του αλλά και την ελληνική γλώσσα και την φιλοσοφική του ιδιοπροσωπία απέναντι στην δυτική νοησιαρχία και τον ανατολικό μονοφυσιτισμό.

 Α) Το ελληνικό πνευματικό κίνημα είναι ένα κίνημα εθνικής αναγέννησης και όχι κοινωνικής αντιπαράθεσης και συνεπώς, δεν αναφέρεται στο άτομο αλλά κατ’ εξοχήν σε συλλογικά υποκείμενα και μάλιστα όχι σε μία τάξη ή τάξεις αλλά τα ευρύτερα δυνατά, το έθνος, το γένος.

Β) Στην ελληνική πραγματικότητα δεν θα πάψει η ελληνική Εκκλησία να συμμετέχει ως ο ουσιαστικότερος παράγων στην εκπαιδευτική κίνηση παρά την αυξανόμενη παρουσία των Φαναριωτών και των κοσμικών λογίων. Ο Κοσμάς ο Αιτωλός θα ιδρύσει τα περισσότερα σχολεία ενώ η πλειοψηφία των λογίων φέρει το ιερατικό σχήμα (όχι μόνον ο Ε. Βούλγαρης και ο Ν. Θεοτόκης αλλά και αρχηγέτες του ‘νεωτερικού’ πνεύματος όπως ο Φιλιππίδης, ο Κωνσταντάς, ο Γαζής, ο Βενιαμίν ο Λέσβιος, ο Θ. Καίρης, ο Θ. Φαρμακίδης ακόμα και ο ‘άθεος’ Χ. Παμπλέκης).

Γ) Το ‘αντιδιαφωτιστικό’ ρεύμα που θα αναπτυχθεί σε σύγκρουση με την ιδεολογία της Γαλλικής Επανάστασης θα οδηγήσει σ’ ένα πνευματικό κίνημα ανανέωσης της ορθόδοξης σκέψης με επίκεντρο το Άγιο Όρος και ισχυρότατη επίδραση σε όλα τα Βαλκάνια και την Ρωσία, στην λεγόμενη ‘Φιλοκαλική Αναγέννηση.

Δ) Τέλος, η εκτεταμένη πνευματική κίνηση της περιόδου δεν περιορίζεται στους λογίους αλλά διαχέεται σε ευρεία στρώματα του πληθυσμού, γεγονός το οποίο μαρτυρά η ποιότητα και το περιεχόμενο του δημοτικού τραγουδιού, οι αναρίθμητες εκδόσεις της Φυλλάδας του Μεγαλέξανδρου, του Ερωτόκριτου, των μύθων του Αισώπου, διηγήσεων και ιστορημάτων, τα οποία τροφοδοτούν την λαϊκή γνώση με ένα κράμα σεβασμού προς τους αρχαίους και τους Βυζαντινούς προγόνους.

Η ΑΠΟΣΙΩΠΗΣΗ ΚΑΙ Η ΑΝΑΘΕΩΡΗΣΗ

 Το γεγονός ότι αυτή η πρωτοφανής στην απήχησή της έξω από τα ελληνικά σύνορα  ανατολική ‘ρομαντική σκέψη, που θα επιδράσει ουσιαστικά στην διαμόρφωση της ιδεολογίας του Ντοστογιέφσκυ, θα παραμείνει στην αφάνεια και θα αποσιωπάται κυριολεκτικά από τους ακαδημαϊκούς κύκλους, οι οποίοι θα αποκλείουν, αυθαίρετα, την ένταξή της στην πνευματική κίνηση της χώρας… όχι μόνον από τους Λατίνους ιστορικούς και αλλά και από ένα μεγάλο μέρος των Ελλήνων διανοούμενων, δεν μπορεί να αποδοθεί στην ασύγγνωστη πλάνη (Ε. Παπανούτσος) αλλά στην οδυνηρή και τραυματική ήττα, την καταστροφή του 22…

Από τα μέσα του 19ου αιώνα θα αρχίσει η μεγάλη αναθεώρηση, τόσο στην Ελλάδα με τον Σ. Ζαμπέλιο, τον Κ. Παπαρρηγόπουλο έως τον Β. Τατάκη, τον Φ. Κακουλέ, τον Κ. Παπαιωάννου, όσο και στην Δύση με τον Κρουμπάχερ, τον Χούνγκερ, τον Οστρογκόρσκυ, τον Μπέκ, τον Ράνσιμαν και τόσους άλλους.

Από τους Κολλυβάδες, την ορθόδοξη ρωσική διασπορά του 20ού αιώνα, την ελληνική νεο-ορθοδοξία (Π. Νέλλας, Χ. Γιανναράς, Β. Γοντικάκης), αναβαθμίστηκε το ενδιαφέρον για το Βυζάντιο προσελκύοντας και ένα τμήμα της αριστερής διανόησης (Κ. Μοσκώφ, Κ. Ζουράρις, Δ. Σαββόπουλος) σε μία νέα αντίληψη. Παράλληλα, ο Ν. Σβορώνος, ένας κορυφαίος ιστορικός της ‘ανανεωτικής’ αριστεράς, θα επιμείνει στην σημασία του Βυζαντίου στην διαμόρφωση του νεώτερου Ελληνισμού, όπως και ιστορικοί, λαογράφοι, φιλόλογοι, τεχνοκριτικοί, ζωγράφοι, κοινωνιολόγοι (Μ. Μερακλής, Ν. Βαγενάς, Σ. Ασδραχάς, Ι. Χασιώτης, Ε.  Καψωμένος, Γ. Καραμπελιάς, Θ. Ζιάκας και τόσοι άλλοι….)

 

Η ΥΠΟΜΝΗΣΗ

Γι αυτό τον λόγο η σημερινή επέτειος δεν αποτελεί μία μνημονοτεχνική άσκηση αναδρομής στο ‘ένδοξο παρελθόν’ ούτε πυροδότησης ψυχολογικών νευρο-συσχετισμών ‘σωβινιστικού’ τύπου και ‘εθνικιστικού’ παροξυσμού…

ΑΛΛΑ…

Μία ιερή υπόμνηση της παρουσίας ενός χιλιόχρονου πολιτισμού διαρκούς αντίστασης σε κάθε απόπειρα καθυπόταξης του ελληνισμού απέναντι στις δυνάμεις που τον απειλούσαν με εξόντωση, τόσο, και κυρίως, τους Οθωμανούς όσο και στον καθολικισμό της Δύσης, συνδέεται με την εμμονή στην Ορθοδοξία ως του αποφασιστικού στοιχείου της ιδιοπροσωπίας του…

Μία ιερή υπόμνηση της παρουσίας ενός χιλιόχρονου πολιτισμού επίμονης προσπάθειας νοηματοδότησης και ψηλάφησης των ουσιωδών και των μειζόνων του ανθρώπινου βίου, δη-λαδή μία πρόταση ζωής με καθολικό περιεχόμενο και οικουμενικό βεληνεκές!

Η ΑΠΟΥΣΙΑ…

Μόνον θλίψη, μελαγχολία και οδύνη μπορεί, πια, να προκαλεί στον κάθε πολίτη, της πάλαι ποτέ διαλαμψάσης!!!, των Σερρών η παντελής απουσία ενός επιστημονικού, ακαδημαϊκού, κοινωνικού, πολιτικού, ιδεολογικού, πνευματικού λόγου και εκδήλωσης για την μεγίστη των μνημών…

ΕΑΛΩ Η ΠΟΛΙΣ…

Αποτελεί, πλέον, αδήριτη υποχρέωση του πολιτικού υπηρετικού μας προσωπικού να καταθέσει τις ‘σκέψεις’ και τις ‘απόψεις’ του για αυτά τα μείζονα και ουσιώδη και εγκαταλείποντας το πλαίσιο του κομψευόμενου ‘επαρχιωτισμού’ και του δειλού ‘μικροαστισμού’ στο οποίο βρίσκεται απελπιστικά εγκλωβισμένο, να τολμήσει να αρθρώσει κάποιον λόγο, πέραν των τετριμμένων και πρωτόλειων…